Τα ρολόγια έδειχναν σχεδόν 3.00 το μεσημέρι όταν η γη άρχισε να τρέμει. Η συνέχεια ήταν μακάβρια. Όλα κι όλα 15 δευτερόλεπτα και 5,9 Ρίχτερ ήταν αρκετά εκείνη την 7η Σεπτέμβρη του 1999 για να προκαλέσουν τον θάνατο τουλάχιστον 145 ανθρώπων, σωματικές βλάβες (σοβαρές ή πιο ελαφρές) σε άλλους 2.000 και να αφήσουν στον δρόμο 50.000 κατοίκους. Ο σεισμός της Αθήνας (ή, ακριβέστερα, της Πάρνηθας) είναι μέχρι σήμερα η πιο καταστροφική και δαπανηρή φυσική καταστροφή που έπληξε ποτέ την Ελλάδα, με υλικές ζημιές που αποτιμήθηκαν σε τρία δισεκατομμύρια ευρώ.

Είναι 7 Σεπτέμβρη του έτους 1999, ημέρα Τρίτη. Τα ρολόγια δείχνουν 3 το μεσημέρι, παρά τρία λεπτά. Ένας υπόκωφος θόρυβος ακούγεται ξαφνικά και η Αθήνα αρχίζει να σείεται. Ο χρόνος σταματά. Για 15 δευτερόλεπτα ξυπνά κάθε ένστικτο επιβίωσης στους εκατομμύρια κατοίκους της πρωτεύουσας. Το ηλεκτρικό ρεύμα κόβεται και δεκάδες κτίρια ξεκινούν να καταρρέουν. Μόλις σταματά να τρέμει η γη, ο κόσμος βγαίνει στον δρόμο – αλαφιασμένος, πανικοβλημένος, φορώντας σορτσάκια και καλοκαιρινές πιτζάμες. Το τι πραγματικά έχει συμβεί δεν το ξέρει κανείς ακόμα. Άλλωστε, οι πρώτες πληροφορίες μετά από ένα τόσο σοβαρό γεγονός είναι, πάντα, κάπως συγκεχυμένες. Τα σωστικά συνεργεία που καταφθάνουν, κάνουν απεγνωσμένες προσπάθειες να εντοπίσουν ζωές κάτω από τα χαλάσματα. Η Αθήνα αλλάζει σε λίγα λεπτά.

Τα στοιχεία του σεισμού

Το επίκεντρο βρίσκεται τελικά 18 χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, ανάμεσα στις Αχαρνές Αττικής και τον Εθνικό Δρυμό Πάρνηθας, ένα σημείο που θεωρείτο μέχρι εκείνη τη στιγμή ακίνδυνο, με τους σεισμολόγους να το θεωρούν ασεισμικό. Το εστιακό βάθος του σεισμού είναι από 9 μέχρι 14 χιλιόμετρα.

Η σεισμολογική μελέτη με όρους συμβολομετρίας που αξιοποιεί δορυφορικά δεδομένα, αποδεικνύει αργότερα ότι ενεργοποιήθηκαν δύο ρήγματα που οδήγησαν στην εκδήλωση δύο σεισμών. Τα ρήγματα εκτείνονταν μέχρι τον κόλπο της Ελευσίνας. Το γεγονός ότι οι δύο σεισμοί εκδηλώθηκαν τελικά με χρονική απόσταση 3,5 δευτερολέπτων συνέτεινε να γίνει αντιληπτός ως ένας σεισμός.

Οι πληγείσες περιοχές

Οι περιοχές που βρίσκονται πιο κοντά στο επίκεντρο είναι αυτές που «πληγώνονται» περισσότερο – Μενίδι, Άνω Λιόσια, Νέα Φιλαδέλφεια, Θρακομακεδόνες, Φυλή, Περιστέρι, Μεταμόρφωση. Το γεγονός ότι μιλάμε για σχετικά φτωχούς δήμους, με κατασκευές είτε άναρχες, είτε όχι ιδιαίτερα γερές, πολλαπλασιάζει το μέγεθος της καταστροφής.

Οι πιο τραγικές στιγμές, όμως, εκτυλίσσονται στα σημεία όπου είναι συγκεντρωμένοι περισσότεροι άνθρωποι. Μην ξεχνάμε ότι πρόκεται για εργάσιμη ημέρα και εκείνη την ώρα, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται στους χώρους εργασίας τους.

Η Ρικομέξ και οι υπόλοιποι «τάφοι»

Από τον σεισμό καταρρέουν τρία εργοστάσια, μεταξύ των οποίων εκείνο της Ρικομέξ, στο Μενίδι, όπου στεγάζονταν οι εταιρείες Ρικομέξ και Εστία Εμπορική. Το εργοστάσιο είχε υποστεί ζημιές κάποια χρόνια νωρίτερα από πυρκαγιά, ωστόσο συνέχιζε να λειτουργεί και οι εργαζόμενοι να μπαινοβγαίνουν στο κτήριο κανονικά. Στο μοιραίο κτήριο, με τις άπειρες κακοτεχνίες, χάνουν τη ζωή τους 39 άνθρωποι, εκ των οποίων δύο έγκυες γυναίκες.

Ακόμη οκτώ σκοτώνονται στα γραφεία της Φαράν, τρεις στο εργοστάσιο Φιλοπλάστ και έξι στο εργοστάσιο της ΒΙΟΚΥΤ. Άλλοι 16 χάνουν τη ζωή τους στην πολυκατοικία της οδού Ψυχάρη, στη Μεταμόρφωση και επτά στην οικοδομή της οδού Πίνδου στη Νέα Φιλαδέλεια.

Ο σεισμός της Αθήνας άλλαξε πολλά. Τα σεισμολογικά ινστιτούτα ενοποίησαν το δίκτυό τους, ανανέωσαν τον εξοπλισμό τους και σήμερα μπορούν να αποτιμήσουν πολύ καλύτερα τα σεισμικά γεγονότα. Ο αντισεισμικός κανονισμός άλλαξε, επηρεάζοντας τον τρόπο που χτίζουμε τα κτίριά μας. Υπηρεσίες με κρίσιμο ρόλο, όπως η Πυροσβεστική, ενισχύθηκαν, τα σχέδια τύπου «Ξενοκράτης» επικαιροποιήθηκαν, η εκπαίδευση στα σχολεία έγινε πιο συστηματική. Υπάρχουν βέβαια και πολλά ζητήματα που τότε απασχόλησαν έντονα τη δημόσια συζήτηση αλλά ακόμη και σήμερα δεν έχουν λυθεί: για παράδειγμα, η απουσία αδόμητων, ανοιχτών χώρων στα αστικά συγκροτήματα, ώστε να μπορούν οι πολίτες να αναζητήσουν καταφύγιο σε ένα έκτακτο γεγονός.